–केशब प्रसाद भट्टराई
“अहं ब्रह्मास्मि” अर्थात् म नै ब्रह्म हूँ अथवा “अयमात्मा ब्रह्म” यो मेरो आत्मा नै ब्रह्म हो, कसरी ?

ब्रह्म अर्थात समस्त विश्व ब्रह्माण्डको शक्ति र चेतनाको श्रोत वा केन्द्र ,
समस्त विश्व ब्रह्माण्डको नियन्ता I
*****
वेदका यी दुई महावाक्य सुनेको र पढेको धेरै भएको थियो तर के भनेको त्यसको वास्तविक अर्थ के होला भनेर बुझ्न सकिएको थिएन तर अष्टावक्र गीताको राजा जनकसँगको संवादमा महर्षि अष्टावक्रको तलको भनाईले यो अज्ञानीलाई अलिकता अर्थ लागे जस्तो भयो I
बाँकी विद्वानहरूको जिम्मा –
*****
१. “न पृथ्वी न जलं नाग्निर्न वायुर्द्यौन वा भवान I
एसं साक्षिण मात्मानं चिद्रुपं विधि मुक्तये II” (अष्टावक्र गीता )
हे राजन तपाइँ पृथ्वी, जल अग्नी , वायु र आकाशको अर्थात् पंचतत्वको अंश र स्वरूप होइन I
यी पंचतत्वको सामूहिक स्वरूपबाट निर्मित यो स्थूल शरीर पनि तपाइँ होइन , किन कि शरीर त क्षण क्षणमा परिवर्तित भैरहन्छ I
वालक अवस्थामा तपाइँको शरीर एउटा स्वरूपमा थियो, युवावस्थामा अर्कै स्वरूपको बन्यो र प्रौढावस्थामा अर्कै !
अनि को हो त तपाइँ ?
तर तपाइँको आत्मा बालक कालमा पनि उही हो र आज पनि उही हो I
हरेक अवस्थामा शरीरले अलग अलग अनुभव गर्यो I
दु;ख , सुख, पीडा,शोक, हर्ष, आनन्द सवै अनुभव गर्यो I
देहको अलग अलग अवस्थाले अनुभव गर्यो – तर तो सवै अनुभव गर्ने आत्मा उही हो I
उमेरको अवस्थासँग आत्मा फेरिदैन,
उही रहन्छ I
त्यो अनुभव गर्ने चेतनरूप नै आत्मा हो I
*****
२. आत्मा देह अर्थात् शरीर भन्दा भिन्न छ तर फेरी देहको सवै कर्मको साक्षी पनि आत्मा नै हुन्छ I
मानिस यो मेरो घर,यो मेरो बारी-खेत , यो मेरो कोठा, ओछ्यान भन्छ I
जव घर -बारी, कोठा बिछ्यौनाबाट पर हुन्छ , अन्यत्र कतै जान्छ त्यतिखेर उसको शरीर मात्रै उसँग हुन्छ I
उ अर्कै घरमा बास बस्छ, अर्कै कोठा -ओछ्यान उसको हुन्छ I
अन्यत्र गयो फेरी अर्कै I
शरीर र आत्माको सम्बन्ध त्यस्तै हो I
देह अर्थात् शरीर भन्दा आत्मा यस कारण भिन्न हो I
शरीर पंचतत्वको अंश हो तर आत्मा अर्थात् चेतना ब्रह्मको अंश हो I
*****
३. शरीरबाट आत्मा अलग भएपछि शरीर पंचतत्वमा मिल्दछ र आत्मा ब्रह्ममा I
त्यसैले “अहं ब्रह्मास्मि” अर्थात् म नै ब्रह्म हूँ अथवा “अयमात्मा ब्रह्म” यो मेरो आत्मा नै ब्रह्म हो भनिएको हो
त्यो भनेको जव आत्माले परमात्मासँगको सम्बन्धलाई आत्मसात गर्दछ, जव उसको चेतनाले ब्रह्मसँग आफूलाई जोड्दछ अनि उसले “अहं ब्रह्मास्मि” र “अयमात्मा ब्रह्म”भन्दछ I
जव उ त्यो अवस्थामा पुग्दछ उ सुख, दु:ख , हर्ष, विष्मात भन्दा माथि हुन्छ I
जय – पराजय र प्रतिशोधको भावनाबाट मुक्त हुन्छन् I
मृत्युको भयबाट मुक्त हुन्छ I
वेद, पुराण, उपनिषद्, गीता सवैको सार यही हो I
भगवान बुद्धको शिक्षा र संदेश पनि यही हो I
तर पदार्थलाई चेतनाको स्रोत मान्ने भौतिकवादीहरू ब्रह्म र परमात्मामा विश्वास गर्दैनन् !
जय, पराजय, सुख -दु:ख हिँसा, हत्या, प्रतिशोध, पीडा र कष्टको चक्रमा घुमिरहन्छन् I
*****
४. अनि फेरी अष्टावक्र राजा जनकलाई भन्छन् –
“यदि देहं पृथक कृत्य चिति विश्राम्य तिष्ठसि I
अधुनैव सुखी शान्तो बन्धमुक्तो भविष्यसि II “
यदि तपाइँ स्वयंलाई यो शरीरबाट अलग्गै सम्झिएर चेतनासँग एकाकार हुनुभयो भने तत्काल अपार सुख र शांतिको स्थितिमा पुग्नुहुन्छ, सवै किसिमका बन्धनहरूबाट मुक्त हुनुहुन्छ I
*****
५. न त्वं विप्रादिको वर्णो नाश्रमी नाक्ष गोचर I
असङ्गोऽसि निराकारो विश्व साक्षी सुखी भवः II
तपाइँ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र सवै जात-जाति, सवै आश्रम भन्दा पर र भिन्न हुनुहुन्छ I
अर्थात् तपाइँ ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र केही होइन, किन कि आत्माको जात हुँदैन , वर्ण,लिङ्ग केही हुँदैन , उसको कुनै आश्रम हुँदैन, आश्रम धर्म हुँदैन I
तपाइँ जे हो त्यो आँखाले देखिनुहुन्न , अनुभव हुन्छ , तपाइँको निर्लिप्त -निराकार रूपलाई आत्माले अनुभव गर्दछ I यसलाई जानेर सुखी हुनुहोस राजन !
*****
६. धर्माधर्मौ सुखं दु:खं मानसानि न ते विभो I
न कर्तासि न भोक्तासि मुक्त एवासि सर्वदा II
धर्म, अधर्म, सुख, दुःख सवै मस्तिष्कसँग सम्बन्धित छन् ,
जुन ब्रह्मको सर्वव्यापक अंश तपाइँ हुनुहुन्छ त्यस्ता धर्म, अधर्म, सुख, दुःख तपाइँसँग सम्बन्धित छैनन् ।
तपाइँ न केही गर्नुहुन्छ न कुनै विषयको भोग नै गर्नुहुन्छ I
तपाइँ सधैँ सवै सीमा र बन्धनबाट मुक्त हुनुहुन्छ I
शरीरको कर्म र भोगबाट स्वतन्त्र हुनुहुन्छ I
त्यसैले तपाइँ विदेह हो I
शरीरबाट मुक्त आत्मा हो I
अर्थात् तपाइँ सदैव मुक्त र स्वतन्त्र आत्मा हो !—फेसबुकबाट

प्रतिक्रिया

सम्बन्धित खवर